Torbalı'nın tarihine ilişkin Osmanlı arşiv belgeleri ve tarihi kayıtlar, ilçenin kuruluşu ile nüfus yapısına ilişkin dikkat çekici bilgiler ortaya koyuyor. Yapılan değerlendirmelere göre, günümüzde kullanılan "Torbalı" adının sanılanın aksine "torba" kelimesiyle ilgisi bulunmuyor. İlçe adının, bölgede yaşamış Tur (Dur) Balı isimli bir Yörük/Türkmen cemaatinden geldiği, halk arasındaki telaffuz değişikliğiyle zamanla "Torbalı" şeklini aldığı ifade ediliyor.
Tarihi kayıtlara göre Torbalı, 1840 yılına kadar Aydın Eyaleti'ne bağlı Sığla Sancağı içerisinde yer alan ve Kızılhisar adıyla da anılan küçük bir yerleşim yeri konumundaydı. Bereketli tarım arazileri sayesinde bölge, çiftçilik yapmak isteyen birçok kişi için cazibe merkezi haline geldi.
Demiryolu ve göçler nüfus yapısını değiştirdi
1857 yılında Torbalı-Tire demiryolunun hizmete girmesiyle birlikte ilçenin gelişimi hız kazandı. Demiryolunun sağladığı ulaşım imkânları ve verimli tarım arazileri nedeniyle Kütahya, Balıkesir ve farklı bölgelerden çok sayıda Yörük ve Türkmen aşireti Torbalı'ya yerleşti.
1841 tarihli Osmanlı aşiret defterlerinde, Torbalı'da Çakal, Tahtacı, Burhanlı, Karatekeli ve Sinci aşiretlerinin iskân edildiği bilgisi yer alıyor. Belgeler, Tahtacıların ise bölgede 15. yüzyıldan itibaren varlık gösterdiğini ortaya koyuyor.
Farklı topluluklara ev sahipliği yaptı
Tarihi süreçte Torbalı, yalnızca Yörük ve Türkmen topluluklarına değil, farklı göçmen gruplarına da ev sahipliği yaptı. 1867 yılında Çerkes muhacirlerinin ilçeye yerleştirildiği, aynı dönemde Rumların kilise ve okul açtığı, Levanten ailelerin ise bölgede büyük çiftlikler kurarak tarımsal üretime katkı sağladığı belirtiliyor.
II. Abdülhamid döneminde de Tepeköy ve Subaşı çevresinde çok sayıda çiftlik satın alınarak bu alanlara muhacirlerin yerleştirildiği, okul, cami ve çeşitli altyapı yatırımlarının yapıldığı kaydediliyor.
Mübadele sonrası yeni dönem başladı
Cumhuriyet'in ilanının ardından nüfus mübadelesi kapsamında Selanik, Manastır, Girit ve Tikveş'ten gelen mübadiller Torbalı'ya yerleştirildi. Bu süreçte ilçenin nüfus yapısı yeniden şekillenirken, tarımsal üretim ve ticaret gelişimini sürdürdü.
Tarihi belgelerde ayrıca Torbalı'nın 1860'lı yıllarda 13 köyden oluşan bir kaza merkezi olduğu, Tepeköy'ün demiryolu sayesinde ilçenin idari merkezi haline geldiği ve bölgede hükümet konağı, pazar yeri ile çeşitli sosyal faaliyetlerin zaman içinde geliştiği bilgileri de yer alıyor.
Belgelerde, Torbalı'nın 20 Mayıs 1919 tarihinde Yunan birlikleri tarafından işgal edildiği de dönemin resmi yazışmalarıyla kayıt altına alınırken, ilçenin tarih boyunca göçler, tarım ve ulaşım yatırımlarıyla şekillenen önemli bir yerleşim merkezi olduğu vurgulanıyor.
